ایران سرا

Mehdi Kazemi’s Weblog

روزبزرگداشت حکیم عمرخیام

Posted by Mehdi Kazemi on 17 May, 2008

بیست و هشتم اردیبهشت ماه، مصادف است با روز بزرگداشت ،

 

پدر رباعی در ادبیات فارسی، شاعر، منجم و فیلسوف ایرانی

در كـــارگــه كـــوزه گری رفـــــتم دوش
دیــــدم دو هـــزار كـــوزه گویا و خموش
ناگاه یكـــی كوزه بـــر آورد خـــــــروش
كــو كوزه گر و كوزه خر و كوزه فروش

 

ابوالفتح عمر ابن ابراهيم خيام يا خيامی نيشابوری مشهور به حكيم عمر خيام، فيلسوف، رياضی دان، ستاره شناس و شاعر قرن پنجم هجری قمري/ قرن دوازدهم ميلادی است. شهرت او گرچه بيشتر به شاعری است اما در واقع خيام فيلسوف و رياضی دانی بود كه به آثار ابوعلی سينا پرداخت و يكی از خطبه های معروف او را در باب يكتايی خداوند به فارسی ترجمه كرد. اولين اشاره ای كه به شعر خيام شده، صدسال پس از مرگ اوست.نوشته اند، كه خيام را به تدريس و نوشتن كتاب رغبت چندانی نبود. شايد به دليل آنكه شاگردان هوشمند برگزيده ای پيرامون خود نمی يافت و چه بسا از آن جهت كه اوضاع روزگار خود را، كه مقارن حكومت سلجوقيان و مخالفت شديد با فلسفه و زمان رونق بازار بحث ها و جدل های فقيهان و ظاهربينان بود، شايسته ابراز انديشه های آزاد و بلند نمی ديد. با اين همه، از او نوشته های بسيار برجای مانده كه در قرون وسطی به لاتين ترجمه شد و مورد توجه اروپائيان قرار گرفت. رساله وی در جبر و مقابله و رساله ای ديگر، كه در آن به طرح و پاسخگويی به مشكلات هندسه اقليدس پرداخته، از جمله مشهورترين آثار رياضی اوست.

خيام منجم بود و تقويم امروز ايرانی، حاصل محاسباتی است كه او و عده ای از دانشمندانی ديگر، در زمان جلال الدين ملك شاه سلجوقی انجام دادند و به نام وی تقويم جلالی خوانده می شود. خيام در باب چگونگی محاسبات نجومی خود رساله ای نيز نوشته است. وی علاوه بر رياضی و نجوم، متبحر در فلسفه، تاريخ جهان، زبان شناسی و فقه نيز بود. علوم و فلسفه يونان را تدريس می كرد و دانشجويان را به ورزش جسمانی و پرورش نفس تشويق می كرد. از همين رو، بسياری از صوفيان و عارفان زمان او را به خود نزديك می يافته اند.

خيام سفرهای طولانی به سمرقند و بلخ و هرات و اصفهان كرد و همه جا با روشنی تمام در باب حيرت و سرگشتگی فلسفی خويش سخن می گفت و معتقدات دينی را مورد ترديد قرار می داد. رساله ای در كيفيت معراج، رساله ديگر درباره علوم طبيعی و كتاب های بسيار به زبان های فارسی و عربی حاصل زندگی نسبتا طولانی اوست. از آثار معروف فارسی منسوب به عمر خيام، رساله نوروز نامه است كه با نثری ساده و شيوا، پيدايی نوروز و آداب برگزاری آن را در دربار ساسانيان بازگو نموده. او در اين رساله با شيفتگی تمام درباره آيين جهانداری شاهنشاهان كهن ايرانی و پيشه ها و دانش هايی كه مورد توجه آنان بوده سخن رانده و تنی چند از شاهان داستانی و تاريخی ايران را شناسانده است.

شعر خيام، در قالب رباعی، شعری كوتاه، ساده و بدون هنرنمايی های فضل فروشانه و در عين حال حاوی معانی عميق فلسفی و حاصل انديشه آگاهانه متفكری بزرگ در مقابل اسرار عظيم آفرينش است. تعداد واقعی رباعيات خيام را حدود هفتاد دانسته اند، حال آن كه بيش از چند هزار رباعی به او نسبت داده می شود. در دنيای ادب و هنر بيرون از مرزها، خاصه در جهان انگليسی زبان، خيام معروف ترين شاعر ايرانی است كه شهرتش از محافل علمی و ادبی بسيار فراتر رفته است. اين شهرت مرهون ترجمه رباعيات او به وسيله ادوارد فيتز جرالد شاعر انگليسی است. اوست، كه در قرن نوزدهم ميلادی، افكار بزرگ فيلسوف و شاعر را به جهانيان شناساند و موجب توجه همگان به اين اعجوبه علم و هنر گرديد. از خيام است:
ابوحفض یا ابوالفتح الدین عمر بن ابراهیم نیشابوری مشهور به خیام از برجسته ترین حكما و ریاضی دانان جهان در سال ٣٢٩ ه.ق در نیشابور به دنیا آمد. وی همچنین شاعر معروف ایرانی در قرنهای پنج و شش است. خیام در نیشابور به دنیا آمد. بعدها به دلیل آنكه پدرش خیمه دوز بود به خیام معروف شد. كمتر می نوشت و شاگرد می پذیرفت، وی برای كسب دانش به خراسان و عراق نیز سفر كرد. به واسطه تبحر و دانش عظیمی كه در ریاضیات و نجوم داشت از سوی ملكشاه سلجوقی فراخوانده شد، ملكشاه به او احترام می گذاشت و خیام نزد او قرب و منزلت ویژه ای داشت. او بنا به خواست ملكشاه در ساخت رصدخانه ملكشاهی و اصلاح تقویم با سایر دانشمندان همكاری داشت. حاصل كارش در این زمینه تقویم جلالی آن است كه هنوز اعتبار و رواج دارد و تقویم او از تقویم گریگور یابی دقیق تر است.

در حدود دوازده اثر از خیام در علم و فلسفه به جای مانده است، اما همین آثار اندك، وی را در سراسر جهان به شهرت رسانده است. از مهمترین آنها كتاب جبر اوست كه بهترین اثر در نوع خود در ریاضیات است. از دیگر آثار او می توان به رساله فی شرح ما اشكال من مصادرات اقلیدس، رساله فی ابراهین علی المسائل الجبر و المقابله (جبر خیام)، میزان الحكم رساله الكون و التكلیف، الجواب عم ثلاث مسائل اضیاء العقلی، رساله فی الوجود، رساله فی كلیه الوجود، نوروزنامه و كتاب الزیج المكشاهی كه به رومی نیز ترجمه شده است.

اشعار خیام بیشتر به زبان پارسی و تازی هستند مضمون عمده رباعیات خیام شك و حیرت، توجه به مرگ و فنا و تذكر در مورد مغتنم شمردن عمر آدمی است.

خیام در سال ٥١٧ ه.ق چشم از جهان فرو بست. وی را در زادگاهش نیشابور به خاك سپردند. آرامگاه اين شاعـر بزرگ و رياضي دان مشهور ايراني، حكيم عمر خيام در باغـي در نـيشابور است. 

 

 

 

چون در گذرم به باده شوييد مرا
تلقين ز شراب ناب گوييد مرا
خواهيد به روز حشريابيد مرا
از خاك در ميكده جوييد مرا

برگرفته از: شبکه آموزش

One Response to “روزبزرگداشت حکیم عمرخیام”

  1. misha said

    Thanks, Alyson! Great reminder of what we need to be doing and when!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: